اخلاق اسلامی

از بیشتر مردم بپرسید اسلام شامل چه چیزهایی است، از نماز، روزه و عبادت‌های دیگر نام می‌برند. این‌ها مهم‌اند. پیامبر محمد (صلی الله علیه و سلم) همچنین اخلاق را در مرکز ایمان قرار داد. او فرمود: «بهترین شما کسانی‌اند که بهترین اخلاق را دارند» (صحیح بخاری 3559).

پس اسلام فقط به آیین‌هایی در وقت‌های معین محدود نمی‌شود. به اینکه در یک سه‌شنبه معمولی با مردم چگونه رفتار می‌کنید هم مربوط است. اینکه با خانواده‌تان چگونه حرف می‌زنید، در محل کار چگونه رفتار می‌کنید، به کسی که در حقتان بدی کرده چگونه پاسخ می‌دهید و با کسی که کمتر از شما دارد چگونه برخورد می‌کنید: ایمان شما در همه این‌هاست.

عبادت و اخلاق با هم‌اند. کسی که پنج وقت نماز می‌خواند و همچنان دروغ می‌گوید، تقلب می‌کند یا با مردم بدرفتاری می‌کند، چیزی اساسی را کم دارد.

اگر تازه‌مسلمان هستید، این بخش خبر خوبی است. شاید هنوز در حال یادگیری جزئیات نماز یا روزه باشید، اما اخلاق را از همین امروز می‌توانید شروع کنید. هر مهربانی، راستگویی، صبر و بخشندگی عبادت به شمار می‌آید. برای لبخند زدن به کسی، راست گفتن یا کمک به همسایه به حتی یک کلمه عربی نیاز ندارید. این پایه است و همین حالا در دسترس شماست.

دو فضیلت بارها و بارها در قرآن و آموزه‌های پیامبر تکرار می‌شود: صبر و شکر. آن‌ها را دو بال ایمان می‌نامند، چون یکی بدون دیگری شما را از زمین بلند نمی‌کند.

صبر تحمل منفعلانه یا دندان روی جگر گذاشتن تا گذشتن سختی نیست. صبر انتخابی است که مدام تکرار می‌کنید: پایدار ماندن در سختی و اعتماد به حکمت الله. قرآن بارها به صبر بازمی‌گردد و وعده می‌دهد: «همانا الله با صابران است» (2:153).

صبر در اسلام سه شکل دارد: - صبر در عبادت. نماز خواندن، روزه گرفتن و انجام وظایف، حتی وقتی سخت و خسته‌کننده به نظر می‌رسد - صبر در دوری از گناه. خودداری از آنچه به شما آسیب می‌زند، وقتی کشش آن قوی است - صبر در آزمون‌ها. پایدار ماندن و توکل به الله در سختی، از دست دادن یا درد

به‌عنوان تازه‌مسلمان احتمالاً به هر سه نیاز خواهید داشت. عادت‌های تازه صبر می‌خواهند، ترک عادت‌های قدیمی صبر بیشتری می‌خواهد و پرسش‌ها یا مخالفت خانواده و دوستان ممکن است از همه بیشتر صبر بخواهد. الله هر لحظه آن را می‌بیند و پاداش می‌دهد.

شکر همراه صبر است. قرآن وعده می‌دهد: «اگر شکر کنید، بی‌گمان بر شما می‌افزایم» (14:7). شکرگزاری در اسلام فراتر از گفتن «ممنون» است. یعنی بپذیرید که هر خوبی در زندگی‌تان از الله آمده است، آن را صادقانه حس کنید نه از روی تعارف، و سپس در کارهایتان نشانش دهید.

عادت کردن به شکرگزاری بیش از آنچه فکر می‌کنید تغییر ایجاد می‌کند. بسیاری از مسلمانان روزشان را با نام بردن از چیزهایی که بابتشان شکرگزارند شروع یا تمام می‌کنند: سلامتی، خانواده، غذایی که خوردند و اینکه اصلاً به اسلام هدایت شدند. این کار توجه شما را از آنچه کم است به آنچه همین حالا هست برمی‌گرداند و معمولاً رضایت در پی آن می‌آید.

یک عادت در اینجا خیلی کمک می‌کند. وقتی خودتان را با دیگران مقایسه می‌کنید، در امور دنیایی به کسانی نگاه کنید که کمتر از شما دارند، نه به کسانی که بیشتر دارند. این کار نمی‌گذارد آنچه را الله به شما داده کوچک بشمارید و همین تغییر نگاه، برای رضایت تقریباً از هر چیز دیگری کارسازتر است.

اسلام درباره راستگویی (صدق) و امانت‌داری (امانت) به‌طور ویژه‌ای سخت‌گیر است. محمد (صلی الله علیه و سلم) حتی پیش از پیامبری به «الامین»، یعنی امانت‌دار، شناخته می‌شد. آوازه‌اش آن‌قدر شناخته‌شده بود که حتی کسانی که با پیامش می‌جنگیدند هرگز درستکاری او را زیر سؤال نبردند.

اسلام راستگویی را راهی به سوی نیکی و دروغ را راهی به سوی بدکاری می‌داند و هر دو را جدی می‌گیرد.

راستگویی چند چیز را با هم در بر می‌گیرد:

• راستی در گفتار: گفتن حقیقت حتی وقتی برایتان هزینه دارد و دوری از دروغ، اغراق و پاسخ‌های نیمه‌کاره گمراه‌کننده.
• وفای به عهد: وقتی به کاری متعهد می‌شوید، آن را انجام می‌دهید. اسلام پیمان‌شکنی را خطایی جدی می‌داند.
• صداقت در معامله: تجارت منصفانه، پیمانه و وزن درست و کلاه نگذاشتن بر سر هیچ‌کس. این به همان اندازه درباره رزومه شما، ذکر منبع به جای سرقت علمی و توصیف کالایی که می‌فروشید صدق می‌کند.
• صداقت با خود: راست گفتن درباره نیت‌های خودتان، پذیرفتن اشتباه‌هایتان و خودداری از توجیه خطاهایتان.

امانت‌داری از راستگویی هم فراتر می‌رود. یعنی مردم بتوانند چیزی را به شما بسپارند و نگرانش نباشند: رازی، دسته‌کلیدی یا ضعفی که به آن اعتراف کرده‌اند. وقتی کسی رازی به شما می‌گوید، نزد شما می‌ماند. وقتی کسی مسئولیتی به شما می‌سپارد، آن را به دوش می‌کشید. قرآن می‌گوید: «همانا الله به شما فرمان می‌دهد امانت‌ها را به صاحبانشان بازگردانید» (4:58).

به‌عنوان تازه‌مسلمان، آوازه راستگویی روشن‌ترین چیزی است که می‌توانید از ایمانتان به مردم نشان دهید. شاید هرگز نمازها یا روزه‌هایتان را نفهمند. اما حتماً متوجه می‌شوند که دروغ نمی‌گویید و هر وقت گفتید می‌آیید، می‌آیید. این بیش از هر توضیحی درباره اسلام به آن‌ها می‌گوید.

رفتار شما با نزدیک‌ترین کسانتان در اسلام اهمیت بسیاری دارد: پدر و مادر، خانواده و همسایگان. پیامبر محمد (صلی الله علیه و سلم) بارها و بارها به این رابطه‌ها بازمی‌گشت. ایمان و رفتار با اطرافیان، یک موضوع‌اند.

پدر و مادر: قرآن فرمان می‌دهد: «و پروردگارت مقرر کرده است که جز او را نپرستید و به پدر و مادر نیکی کنید» (17:23). نیکی به پدر و مادر در کنار فرمان به پرستش الله آمده است. جایگاهش همین‌قدر مهم است. حتی اگر پدر و مادرتان مسلمان نباشند یا کاری را که کرده‌اید نفهمند، به آن‌ها احترام و مراقبت بدهکارید. تنها استثنا درخواستی است که مستقیماً با ایمانتان در تضاد باشد. در آنجا مؤدبانه نمی‌پذیرید و همچنان با آن‌ها به نیکی رفتار می‌کنید.

وقتی خانواده‌ای درباره مسلمان شدن بدبین یا آشکارا مخالف است، این کار سخت می‌شود. اسلام از شما نمی‌خواهد رابطه را قطع کنید. برعکس از شما می‌خواهد. محبت کنید، صبور باشید و همچنان کنارشان باشید. بسیاری از پدر و مادرهایی که اول مخالف بودند، بعدها به خاطر تغییری که در فرزند خودشان می‌دیدند نرم شدند.

خانواده و خویشاوندان: حفظ پیوند خویشاوندی (صله رحم) در اسلام وظیفه‌ای جدی است. در عمل یعنی در ارتباط ماندن، دیدار کردن، کمک هنگام نیاز و چشم‌پوشی از کاستی‌های خویشاوندان.

همسایگان: اسلام همسایه را بسیار جدی می‌گیرد. همسایه خوب بودن یعنی: - جویای حال آن‌ها باشید - سروصدا و ریخت‌وپاشتان به زندگی آن‌ها نرسد - وقتی غذای اضافه دارید برایشان بفرستید - با کاستی‌هایشان صبور باشید - وقتی کمک لازم دارند دستشان را بگیرید

هیچ‌کدام از این‌ها به دین، قومیت یا پیشینه همسایه‌تان بستگی ندارد. برخی از بهترین دعوت‌ها (فراخواندن به اسلام) بی‌آنکه حرفی از دین زده شود رخ می‌دهد، فقط به این خاطر که همسایه‌ای مسلمان همیشه مهربان بود.

اسلام درباره رفتارهایی که به شما آسیب می‌زنند و دیگران را می‌رنجانند هم به همان اندازه دقیق است. شناختن آن‌ها کمک می‌کند راحت‌تر در خودتان پیدایشان کنید.

غیبت: قرآن بی‌پرده می‌گوید: «از یکدیگر غیبت نکنید. آیا کسی از شما دوست دارد گوشت برادر مرده‌اش را بخورد؟» (49:12). غیبت یعنی پشت سر کسی چیزی بگویید که دوست ندارد گفته شود و حتی اگر راست باشد غیبت است. اگر دروغ باشد، تهمت (بهتان) است که بدتر است. این یکی از رایج‌ترین گناهان است و اسلام آن را گناهی جدی می‌داند.

سخن‌چینی و پخش شایعه: بردن حرف از کسی به کس دیگر برای ایجاد دردسر (نمیمه) در اسلام به‌شدت نکوهش شده است.

خشم و تندی: خود خشم طبیعی است. اسلام از شما می‌خواهد آن را مهار کنید و مهار خود در هنگام خشم را نیروی واقعی می‌داند. توصیه عملی قدیمی است و جواب می‌دهد: ساکت شوید، اگر ایستاده‌اید بنشینید، وضو بگیرید و از شیطان به الله پناه ببرید.

حسد: آرزوی از بین رفتن نعمت دیگری بیشترین آسیب را به خود شما می‌زند، نه به او. قرآن به ما می‌گوید از شر حسود پناه ببریم (113:5). درمانش شکرگزاری است و اینکه واقعاً از خوبی‌هایی که برای دیگران پیش می‌آید خوشحال شوید.

تکبر (کبر): اسلام تکبر را گناهی جدی از گناهان دل می‌داند. تکبر یعنی مردم را کوچک بشمارید و حقیقت را نپذیرید. اسلام خلاف آن را پرورش می‌دهد: هر نعمتی که دارید از الله آمده و هیچ انسانی جز با اخلاق و عمل بر دیگری برتری ندارد.

کنار گذاشتن این عادت‌ها زمان می‌برد. وقتی لغزیدید، که خواهید لغزید، آن را بشناسید، از الله آمرزش بخواهید (توبه (واژه‌نامه)) و دوباره ادامه دهید. آنچه اهمیت دارد جهتی است که در آن قدم برمی‌دارید، نه اینکه پیشاپیش رسیده باشید.

بسیاری از عادت‌های روزمره از سنت (واژه‌نامه) آمده‌اند. این‌ها مستحب‌اند، نه واجب، پس با یکی شروع کنید، مثلاً گفتن بسم‌الله پیش از غذا، و وقتی طبیعی به نظر رسید بقیه را اضافه کنید.

سر سفره، پیامبر به پسری فرمود نام الله را ببرد، با دست راست غذا بخورد و از جلوی خودش بخورد (صحیح بخاری 5376).

وقتی به خانه می‌آیید، قرآن می‌گوید هنگام ورود به خانه‌ها با درودی از صلح و سلامتی به یکدیگر سلام (واژه‌نامه) کنید (24:61). سلام گفتن هنگام ورود شروعی آسان است.

پیش از خواب، حدیثی در صحیح بخاری (6311) وضو گرفتن، دراز کشیدن به پهلوی راست و گفتن دعایی کوتاه را توصیف می‌کند. ابزار دعا و ذکر دعاهای پیش از خواب را دارد.

یک گوشه تمیز برای نماز و یک طاقچه برای قرآن نگه داشتن این عادت‌ها را آسان‌تر می‌کند. پرسش‌های مربوط به تصویرها در خانه در موضوع زندگی حلال آمده است.

مسلمانان پیامبر محمد (صلی الله علیه و سلم) را الگوی اخلاق می‌دانند. قرآن او را این‌گونه توصیف می‌کند: «و همانا تو بر اخلاقی بزرگ هستی» (68:4).

چند نمونه از زندگی او:

نرمی: او رهبر جامعه‌ای بود و بار پیامبری را به دوش داشت و با این حال پیش از هر چیز به نرمی شناخته می‌شد. می‌گذاشت کودکان هنگام نماز بر پشتش بالا بروند. آرام سخن می‌گفت و زبان تند به کار نمی‌برد.

بخشندگی (صدقه): او به بخشندگی شناخته می‌شد. هرگز کسی را که از او کمک می‌خواست دست خالی برنگرداند. حتی وقتی تقریباً هیچ نداشت، هر چه داشت می‌بخشید. بخشش او فراتر از پول و مال بود. وقت، توجه و نصیحتش را بی‌آنکه دو بار از او خواسته شود می‌بخشید.

گذشت: وقتی مردم طائف آن‌قدر به او سنگ زدند که خون‌آلود شد، به جای درخواست انتقام برای هدایتشان دعا کرد. وقتی مکه را فتح کرد، شهری که مردمش سال‌ها او و پیروانش را آزار داده بودند، آن‌ها را بخشید. گذشتی در این اندازه از چیزهایی است که او بیش از همه به آن یاد می‌شود.

فروتنی: کفش‌هایش را خودش تعمیر می‌کرد، لباس‌هایش را خودش وصله می‌کرد، بزهایش را خودش می‌دوشید و در کارهای خانه کمک می‌کرد. بر تخت نمی‌نشست و رفتار ویژه‌ای نمی‌خواست. یک بار غریبه‌ای وارد جمعی شد و نتوانست بفهمد کدام مرد پیامبر است، چون او مثل یکی از یارانش میان آن‌ها نشسته بود.

خدمت به دیگران: روزهایش پر از آن بود: آموزش، مشاوره، حل اختلاف، عیادت بیماران و رسیدگی به کسانی که کسی را نداشتند.

خواندن سنت پیامبر (شیوه زندگی او که در مجموعه‌های حدیث ثبت شده) یکی از بهترین بخش‌های مسلمان بودن است. الگوی او دست‌نیافتنی نیست. انسانی واقعی، در جایی واقعی، با همسایگانی که گاهی سخت بودند، آن را زیست. یک ویژگی را که برایتان برجسته است انتخاب کنید و آگاهانه رویش کار کنید. با گذشت زمان، دیگر تلاش به نظر نمی‌رسد و بخشی از خود شما می‌شود.