آشنایی با نماز (صلات)

نماز (واژه‌نامه) (صلات) رشته‌ای مستقیم میان شما و الله است، بی‌آنکه کسی میان شما بایستد. روزی پنج بار هر کاری را که می‌کنید کنار می‌گذارید تا آفریدگارتان را یاد کنید، شکر بگویید و هدایت بخواهید. مانند لنگری است که در میانه یک روز معمولی انداخته می‌شود.

نماز برای بیشتر تازه‌مسلمانان در آغاز غریب به نظر می‌رسد و این کاملاً طبیعی است. هیچ‌کس انتظار ندارد یک‌شبه آن را کامل یاد بگیرید. پیامبر محمد (صلی الله علیه و سلم) فرمود: «همان‌گونه نماز بخوانید که دیدید من نماز می‌خوانم» (صحیح بخاری 631) و دیدن و یاد گرفتن زمان می‌برد. تلاش شما به حساب می‌آید، حتی وقتی تلفظتان ناهموار است یا جایتان را گم می‌کنید.

نماز چیزی را هم سیراب می‌کند. بدن شما در وقت‌های معین به غذا و آب نیاز دارد و روحتان هم در وقت‌های معین به پیوند با الله. بسیاری از مسلمانان از احساس آرامش و روشنی پس از نماز می‌گویند که از هیچ راه دیگری به دست نمی‌آورند. چند ماه به آن فرصت دهید، اغلب نماز به بخشی از روز تبدیل می‌شود که مشتاقش هستید.

نماز دعوتی از سوی الله برای نزدیک‌تر شدن به اوست. اینکه درباره چگونگی آن می‌خوانید چیزی درباره اخلاص شما می‌گوید و اخلاص همان چیزی است که اسلام بیش از همه می‌خواهد.

هر روز پنج نماز واجب هست که از سپیده‌دم تا شب پخش شده‌اند. هرکدام بازه زمانی خودش را دارد و یاد گرفتن این بازه‌ها یکی از نخستین کارهای یک تازه‌مسلمان است:

• فجر. نماز پیش از طلوع که پیش از برآمدن آفتاب خوانده می‌شود، 2 رکعت. بیدار شدن برای آن اول سخت است. بسیاری از مسلمانان سرانجام آن را بهترین نماز روز می‌دانند.
• ظهر. نماز نیمروز که پس از گذشتن خورشید از بالاترین نقطه‌اش خوانده می‌شود، 4 رکعت. معمولاً نزدیک وقت ناهار است و به همین دلیل مکثی آسان در روز کاری است.
• عصر. نماز بعدازظهر که از میانه تا اواخر بعدازظهر خوانده می‌شود، 4 رکعت.
• مغرب. نماز غروب که درست پس از فرو رفتن خورشید خوانده می‌شود، 3 رکعت.
• عشا. نمازی که شب پس از ناپدید شدن شفق خوانده می‌شود، 4 رکعت.

اوقات نماز با جایگاه خورشید تغییر می‌کند، پس در طول سال جابه‌جا می‌شود. بسیاری از مسلمانان برای دانستن زمان دقیق در محل زندگی‌شان از اپلیکیشن یا وب‌سایت اوقات نماز استفاده می‌کنند. بیشتر مساجد هم اوقات روزانه را اعلام می‌کنند.

لازم نیست درست در دقیقه آغاز بازه نماز بخوانید. هر نماز را می‌توان در هر زمانی درون بازه‌اش خواند. این انعطاف رحمتی عمدی است، چون زندگی شلوغ است و اسلام این را در نظر گرفته است.

هر نماز از واحدهایی به نام رکعت ساخته شده است. در هر رکعت می‌ایستید، رکوع می‌کنید و سجده می‌کنید. یک رکعت، به زبان ساده:

1. 1ایستادن (قیام): رو به قبله (جهت مکه) می‌ایستید، دست‌ها را بالا می‌برید و برای آغاز «الله اکبر» (خدا بزرگ‌تر است) می‌گویید. سپس سوره فاتحه، سوره آغازین قرآن، را می‌خوانید و پس از آن یک سوره کوتاه یا چند آیه.
2. 2رکوع: از کمر خم می‌شوید، دست‌ها را روی زانوها می‌گذارید و سه بار «سبحان ربی العظیم» (پاک و منزه است پروردگار بزرگ من) می‌گویید.
3. 3ایستادن کوتاه: هنگام برخاستن از رکوع «سمع الله لمن حمده» (الله ستایش هر کس را که او را بستاید می‌شنود) می‌گویید، سپس راست ایستاده «ربنا و لک الحمد» (پروردگارا، همه ستایش از آن توست).
4. 4سجده: پیشانی، بینی، دست‌ها، زانوها و انگشتان پا را روی زمین می‌گذارید و سه بار «سبحان ربی الأعلی» (پاک و منزه است پروردگار برتر من) می‌گویید.
5. 5نشستن کوتاه: میان دو سجده می‌نشینید و «رب اغفر لی» (پروردگارا، مرا ببخش) می‌گویید.
6. 6سجده دوم: دوباره سجده می‌کنید و همان کلمات را تکرار می‌کنید.

پس از رکعت دوم می‌نشینید و تشهد (گواهی ایمان) را می‌خوانید. در نشستن پایانی بر پیامبر صلوات (درود) هم می‌فرستید. نماز را با برگرداندن سر به راست و سپس به چپ و گفتن «السلام علیکم و رحمة الله» (سلام و رحمت الله بر شما باد) به پایان می‌برید.

سعی نکنید همه این‌ها را یک‌جا حفظ کنید. با آنچه می‌توانید نگه دارید شروع کنید و به آن اضافه کنید. بیشتر تازه‌مسلمانان اول سوره فاتحه و حرکات را یاد می‌گیرند، سپس در هفته‌های بعد بقیه را کامل می‌کنند.

پیش از نماز، باید به چند چیز رسیدگی کنید:

وضو (شست‌وشو پیش از نماز): وضو (واژه‌نامه) شست‌وشویی کوتاه است که شما را برای نماز در حالت طهارت قرار می‌دهد. دست‌ها را می‌شویید، دهان و بینی را آب می‌گردانید، صورت را می‌شویید، دست‌ها را تا آرنج می‌شویید، سر را مسح می‌کنید و پاها را می‌شویید. وضو تا وقتی چیزی آن را باطل نکند معتبر می‌ماند: رفتن به دستشویی، خروج باد، خواب عمیق و مانند آن.

جای تمیز: در جای تمیز نماز بخوانید. بسیاری از مسلمانان از سجاده استفاده می‌کنند و هر سطح تمیزی کافی است، از جمله حوله، فرش یا خود زمین.

لباس مناسب: لباستان باید تمیز باشد و بخش‌های لازم را بپوشاند. برای مردان یعنی دست‌کم از ناف تا زانو؛ پاسخ حنفی‌ای که پیوندش را گذاشته‌ایم خود زانو را هم جزو بخش پوشیده می‌داند. پیامبر همچنین به مردان فرمود در یک تکه لباس که شانه‌ها را برهنه بگذارد نماز نخوانند (صحیح بخاری 359) و مذهب حنبلی از مرد می‌خواهد در نماز واجب یک شانه‌اش را بپوشاند. برای زنان یعنی همه بدن جز صورت و دست‌ها، و زنی که به بلوغ رسیده موهایش را می‌پوشاند (سنن ابوداود 641). مذهب حنفی پاها را هم مستثنا می‌کند، هرچند عالم حنفی‌ای که پیوندش را گذاشته‌ایم به دلیل اختلاف مذاهب توصیه می‌کند از روی احتیاط آن‌ها را بپوشانید. لباس‌های معمولی و تمیزی که این بخش‌ها را بپوشانند کافی‌اند، از جمله لباس کار.

رو به قبله بودن: رو به کعبه در مکه بایستید. اپلیکیشن قطب‌نما یا قبله‌یاب از هر جا که باشید جهت را به شما می‌دهد. وقتی نمی‌توانید دقیق باشید، جهت کلی کافی است. پیامبر وقتی در مدینه بود فرمود: «آنچه میان مشرق و مغرب (واژه‌نامه) است قبله است» (جامع ترمذی 344، که دارالسلام آن را صحیح دانسته است) و علما این را درباره هر کسی که از کعبه دور است به کار می‌برند. چند درجه اختلاف در قطب‌نما دلیلی برای خواندن دوباره نماز نیست. اگر واقعاً نمی‌توانید جهت را پیدا کنید، بهترین حدسی را که می‌توانید بزنید.

نیت: پیش از شروع در دلتان نیت کنید. لازم نیست چیزی را بلند بگویید و دانستن اینکه کدام نماز را می‌خوانید کافی است. آنچه به حساب می‌آید اخلاص است، نه عبارتی خاص.

پیش از شروع: اول به دستشویی بروید، نه اینکه با نیاز به دستشویی نماز بخوانید؛ پیامبر فرمود وقتی قضای حاجت به شما فشار می‌آورد نماز نخوانید (صحیح مسلم 560a). در مکان عمومی نزدیک دیوار نماز بخوانید یا کیفتان را به‌عنوان نشانه (سُتره) جلوی خود بگذارید و نزدیک آن بمانید (سنن ابوداود 695).

در مسجد (واژه‌نامه) می‌بینید که مردم پیش و پس از نماز واجب رکعت‌های اضافه می‌خوانند. این‌ها داوطلبانه‌اند. بخشی از نماز واجب نیستند و بر گردن هیچ‌کس نیستند.

نمازهای سنت همیشگی. پیامبر (صلی الله علیه و سلم) فرمود هر کس در یک شبانه‌روز دوازده رکعت نماز داوطلبانه بخواند، برایش خانه‌ای در بهشت ساخته می‌شود (صحیح مسلم 728a). روایتی در جامع ترمذی (415، که دارالسلام آن را صحیح دانسته است) آن‌ها را برمی‌شمارد:

• 2 رکعت پیش از صبح
• 4 رکعت پیش از ظهر (واژه‌نامه) و 2 رکعت پس از آن
• 2 رکعت پس از مغرب
• 2 رکعت پس از عشا (واژه‌نامه)

دو رکعت پیش از صبح از معدود نمازهایی است که پاسخ AMJA درباره سفر حتی در سفر هم نگه می‌دارد.

وتر. نمازی با تعداد رکعت فرد که شب را به پایان می‌رساند. پیامبر فرمود: «وتر را آخرین نماز شبتان قرار دهید» (صحیح بخاری 998) و آموخت که نماز شب دو رکعت دو رکعت خوانده می‌شود و در پایان یک رکعت به‌عنوان وتر (واژه‌نامه) (صحیح بخاری 990). میزان تأکید آن و شیوه خواندنش میان مذاهب فرق می‌کند. خلاصه مالکی‌ای که پیوندش را گذاشته‌ایم آن را تنها سنت مؤکد روزانه می‌داند. از استادتان بپرسید جامعه شما آن را چگونه می‌خواند.

نماز شب (تهجد). نماز داوطلبانه در شب که قرآن آن را ستوده است (17:79). نماز شب پیامبر، در رمضان و بیرون از آن، از یازده رکعت بیشتر نمی‌شد (صحیح بخاری 1147).

نماز چاشت (ضحی). دو رکعت در صبح، پس از بالا آمدن خورشید، که برای هر مفصل بدن صدقه به حساب می‌آید (صحیح مسلم 720).

تحیت مسجد. دو رکعت وقتی وارد مسجد می‌شوید، پیش از آنکه بنشینید (صحیح بخاری 444). مذاهب درباره خواندن آن پس از آغاز خطبه جمعه اختلاف دارند و «یادگیری نماز (صلات)» توضیح می‌دهد چگونه.

تراویح در رمضان. نمازهای داوطلبانه شب در رمضان که اغلب با هم در مسجد خوانده می‌شوند. پیامبر چند شب امامت آن را بر عهده گرفت، سپس از ترس اینکه واجب شود آن را ترک کرد (صحیح بخاری 1129). مساجد در تعداد رکعت‌ها با هم فرق دارند و هر وقت لازم بود می‌توانید بروید.

مذاهب آن‌ها را متفاوت می‌شمارند. خلاصه مالکی‌ای که پیوندش را گذاشته‌ایم دو رکعت پیش از صبح، چهار رکعت پیش و پس از ظهر، چهار رکعت پیش از عصر (واژه‌نامه) و دو رکعت یا بیشتر پس از مغرب را برمی‌شمارد و پس از نماز جمعه (واژه‌نامه) چیزی تعیین نمی‌کند. متن حنفی‌ای که پیوندش را گذاشته‌ایم چهار رکعت پیش از نماز جمعه و چهار رکعت پس از آن را برمی‌شمارد.

یک ترتیب پیشنهادی، نه یک قاعده. وقتی پنج نماز واجب برایتان جا افتاد، هر بار یک نماز اضافه کنید. برای نمونه، دو رکعت پیش از صبح در ماه دوم، وتر پیش از خواب در ماه سوم و بقیه بعدتر. اگر وتر، نماز شب و نماز چاشت (واژه‌نامه) را یک‌باره شروع کنید، ممکن است خسته شوید و وسوسه شوید همه چیز را کنار بگذارید.

الله اجازه داده است که نماز در سفر کوتاه شود (قرآن 4:101) و پیامبر (صلی الله علیه و سلم) در تمام راه از مدینه تا مکه و بازگشت، از جمله در اقامتی ده‌روزه، به جای چهار رکعت دو رکعت می‌خواند (صحیح بخاری 1081). جزئیات میان مذاهب فرق می‌کند. روش یک مذهب را همراه با یک استاد انتخاب کنید و به آن پایبند بمانید، نه اینکه مسافت را از یک مذهب و قواعد جمع (واژه‌نامه) کردن نماز را از مذهبی دیگر بگیرید.

کوتاه کردن نماز (قصر). ظهر، عصر و عشا از چهار رکعت به دو رکعت می‌رسند. صبح دو رکعت و مغرب سه رکعت باقی می‌ماند. روزهای سفر هیچ نمازی را از گردن شما برنمی‌دارند: همچنان هر پنج نماز را می‌خوانید.

چه کسی مسافر به حساب می‌آید. بستگی به مذهب دارد:

• در پاسخ حنفی‌ای که پیوندش را گذاشته‌ایم، به جایی می‌روید که دست‌کم حدود 77 کیلومتر از خانه فاصله دارد و کمتر از 15 روز آنجا می‌مانید. در این صورت کوتاه کردن نماز (واژه‌نامه) واجب است.
• در پاسخ شافعی، از محدوده شهرتان در سفری بیش از حدود 79 تا 80 کیلومتر گذشته‌اید و چهار روز یا بیشتر، بدون احتساب روز رسیدن و روز رفتن، نمی‌مانید. کوتاه کردن نماز جایز است و نیت آن در آغاز نماز انجام می‌شود.
• پاسخ AMJA (مجمع فقهای مسلمان آمریکا) می‌گوید وقتی از شهرتان بیرون رفتید، تا زمانی که قصد ماندن در آنجا را ندارید، می‌توانید نماز را کوتاه کنید و جمع بخوانید. این پاسخ تعداد روز مشخصی تعیین نمی‌کند.

مسافت‌های مذهب مالکی و حنبلی را هنوز در منابع خود آن‌ها بررسی نکرده‌ایم.

جمع کردن دو نماز (جمع). پیامبر وقتی در سفر عجله داشت، مغرب و عشا را با هم می‌خواند (صحیح بخاری 1106). مذاهب این را به شکل‌های متفاوتی می‌فهمند:

• در پاسخ شافعی، مسافر می‌تواند ظهر را با عصر یا مغرب را با عشا در وقت نماز اول بخواند، با سه شرط: آن‌ها را به ترتیب بخواند، در نماز اول نیت جمع کند و نماز دوم را بلافاصله پس از نماز اول بخواند.
• در مذهب حنفی، خواندن واقعی دو نماز در یک وقت فقط در عرفه و مزدلفه در حج درست است. کاری که یک حنفی می‌تواند بکند این است که نماز اول را درست پیش از پایان وقتش و نماز دوم را درست پس از آغاز وقتش بخواند. همین پاسخ حنفی می‌افزاید که یک حنفی می‌تواند از قواعد جمع مذهبی دیگر پیروی کند، به شرط آنکه همه شرط‌های آن مذهب رعایت شود.
• AMJA جمع کردن نماز را در سفر برای رفع سختی، پس از بیرون رفتن از شهر، جایز می‌داند.

نمازهای سنت در راه. پاسخ AMJA در سفر فقط نماز وتر و دو رکعت پیش از صبح را نگه می‌دارد. پاسخ حنفی می‌گوید نمازهای سنت را ادامه دهید، مگر آنکه در شتاب سفر باشید.

در هواپیما. وقتی وقت نماز رسید نماز بخوانید. پاسخ حنفی‌ای که پیوندش را گذاشته‌ایم می‌گوید اگر جا دارید، بایستید، رکوع کنید و سجده کنید. اگر فقط می‌توانید نشسته و با اشاره سر برای رکوع و سجده نماز بخوانید، می‌گوید پس از فرود آن نماز را دوباره بخوانید. تا جایی که می‌توانید رو به قبله باشید.

در خودرو. در یک استراحتگاه بین‌راهی یا جای آرامی توقف کنید و کنار خودرو یا روی تکه‌ای زمین تمیز نماز بخوانید. پیش از یک رانندگی طولانی، اوقات نماز در طول مسیر را پیدا کنید و یک اپلیکیشن قبله‌یاب و یک سجاده کوچک یا حوله در خودرو داشته باشید.

مسح روی جوراب در سفر به جای یک شبانه‌روز، سه شبانه‌روز اعتبار دارد. ابزار شست‌وشو جزئیات را توضیح می‌دهد.

«اگر نمازی از دستم برود چه؟» به محض اینکه یادتان آمد آن را قضا کنید. پیامبر فرمود هر کس نمازی را فراموش کند، هر وقت به یادش آمد آن را بخواند (صحیح بخاری 597). خواب خواهید ماند، در جلسه‌ای گیر خواهید کرد یا به‌سادگی فراموش خواهید کرد. قضا کردن ساده است: نمازی را که از دست داده‌اید می‌خوانید. هیچ شرمی ندارد و همین که آن‌قدر اهمیت می‌دهید که قضایش کنید، اصل ماجراست. نمازهای سال‌های پیش از مسلمان شدنتان بر گردن شما نیست.

«هنوز هیچ عربی بلد نیستم. باز هم می‌توانم نماز بخوانم؟» بله. در حالی که یاد می‌گیرید نماز را ادامه دهید. تا وقتی سوره فاتحه را بلد شوید، گزینه‌ای که به‌طور گسترده آموزش داده می‌شود گفتن عبارت‌های کوتاه عربی ذکر مانند سبحان‌الله و الحمدلله به جای آن است. پیامبر این‌ها را به مردی آموخت که نمی‌توانست چیزی از قرآن حفظ کند (سنن ابوداود 832، که آلبانی آن را حسن دانسته است). مذاهب در جزئیات اختلاف دارند، از جمله درباره خواندن از روی کارت، و «یادگیری نماز (صلات)» هر دیدگاه را توضیح می‌دهد. هر سطری که یاد بگیرید به حساب می‌آید.

«می‌توانم در خانه نماز بخوانم یا باید به مسجد بروم؟» هر جای تمیزی کافی است: خانه، محل کار، پارک، مسجد. نماز خواندن در مسجد تشویق شده است، به‌ویژه نماز جمعه، اما نمازهای پنج‌گانه روزانه آن را لازم ندارند. وقتی وقت نماز رسید، همان جا که هستید نماز بخوانید.

«اگر در نماز اشتباه کنم چه؟» در دوران یادگیری اشتباه طبیعی است. اگر متوجه خطایی شدید، مانند فراموش کردن یک رکعت، راه جبرانی به نام سجده سهو (سجده‌های فراموشی) وجود دارد: دو سجده اضافه نزدیک پایان نماز (صحیح مسلم 571a). مذاهب روش‌های اندکی متفاوت آموزش می‌دهند. در آغاز برای این بی‌خواب نشوید. اول عادت را بسازید و اصول را یاد بگیرید.

«جلوی دیگران نماز خواندن معذبم می‌کند.» بسیار رایج و قابل درک است. بسیاری از تازه‌مسلمانان تا وقتی حس نمایش دادن از بین برود، در خلوت نماز می‌خوانند و هیچ اشکالی ندارد. وقتی نماز برایتان عادی شد، بیشتر مردم می‌بینند که می‌توانند هر جایی بی‌آنکه به تماشاگران فکر کنند نماز بخوانند. با سرعت خودتان پیش بروید.